Politiek steekt kop in het zand

Het nieuwe bestuurlijk stelsel van de gemeente Amsterdam brengt alleen maar minder democratie

Ik maak me grote zorgen, zorgen om onze democratie. Die staat op dit moment onder ernstige druk en de bedreiging komt van binnenuit. Ons systeem lijkt zichzelf te hebben dolgedraaid en kent allerlei bijwerkingen die het ooit zo krachtige medicijn nu teniet doen. Terecht stelde David van Reybrouck in een onlangs verschenen interview in De Standaard dat gebeurtenissen zoals het Oekraïne referendum, Brexit en Trump geen symptomen meer zijn van een falend systeem. Het is een uitslaande brand. En te midden van al dat geweld steekt de politieke elite van Amsterdam nog eenmaal de kop in het zand, om vervolgens met een gerust hart een stelselwijziging te introduceren dat de niet-gebalanceerde en niet-geaarde macht van politieke partijen verder consolideert en isoleert. Precies dat wat het grote probleem van de democratie in onze tijd is.

Op 17 november komt de raadscommisie Algemene Zaken bijeen om het voorstel voor stelselwijziging te bespreken. Op 30 november zal het in de gemeenteraad worden behandeld. Pakhuis de Zwijger organiseert samen met partners een publieksbijeenkomst op 14 december.

Commissie Brenninkmeijer

Het deze zomer verschenen evaluatierapport bestuurlijk stelsel 2016 van de commissie Brenninkmeijer riep op meerdere vlakken veel herkenning op. Het praktisch en operationeel falen van het huidige stelsel, omdat de verstrekte mandaten diffuus en tegenstrijdig zijn, was makkelijk vooraf te voorspellen. Dat het gebiedsgericht werken als een van de belangrijkste pijlers werd benoemd werkte bij velen al op de lachspieren toen bekend werd dat alle budgetten verticaal en bij de traditionele diensten (onder een nieuwe en al even lachwekkende naam) werden georganiseerd. Maar ook de waarschuwing van Brenninkmeijer dat zijn rapport in een diepe la zou belanden, of dat er door politieke partijen vrijelijk in geshopt zal worden om het eigen gelijk te bewijzen en zichzelf te profileren, is een voor velen bekende dynamiek. Dat zou komisch zijn als het niet zo treurig was. Het roept vooral ook plaatsvervangende schaamte op.

Voorstel voor stelselwijziging

Maar het is precies wat er gebeurd is. Als een roedel hyena’s zijn de Amsterdamse politici op het rapport gedoken om er de voor henzelf beste stukjes vlees van af te scheuren. Overigens in volstrekte stilte en onder de radar van het publieke debat. Het huidige voorstel voor een stelselwijziging is daar het gevolg van. Er wordt gretig gebruik gemaakt van de kritiek op het dubbele mandaat en van daar uit wordt nu voor een nog groter gecentraliseerd mandaat bij de gemeenteraad en met name het college gepleit. Maar dat gaat voorbij aan het belangrijkste punt van Brenninkmeijer en de kritiek die door vele anderen naar voren wordt gebracht. Kritiek die geldt binnen de Amsterdamse context, maar net zo goed opgaat voor de institutionalisering van de democratie in de rest van de westerse beschaving.

Noodzaak voor een fundamentele systeemverandering

De legitimiteit van het electoraal representatieve stelsel met politieke partijen ligt achter ons. Brenninkmeijer laat ons zien dat we de kwaliteit van de democratie niet herstellen met een stelselwijziging, maar dat er fundamentele verandering nodig is, waarbij de politieke cultuur een belangrijk aspect is. Dat vind ik zelf te beperkend, want ook de samenleving staat voor deze uitdaging en daarom moeten we spreken van democratische cultuur. Geen stelselwijziging dus, maar een systeemverandering en daarin moet plaats zijn voor meerdere vormen van democratische institutionalisering. Ook in een nog niet heel lang geleden verschenen nota van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, onder de titel De Doe-Democratie wordt gesproken over een meervoudige democratie. Voor de VNG was dat zelfs zo evident dat Meervoudige Democratie werd gekozen als titel voor de oproep van de Commissie Toekomstgericht Lokaal Bestuur. Naast vormen van representatief bestuur, moet er ruimte worden ingericht voor participatieve en deliberatieve democratie.

Zet in op meervoudige democratie!

Met het voorstel dat nu op tafel ligt wordt daar op geen enkele wijze gehoor aan gegeven. Het is een stelselwijziging dat puur gebaseerd is op representativiteit. Dan wordt er wellicht nog verwezen naar de adviescommissies (zelf een representatief instrument) en hun taken, maar de ervaringen van de afgelopen jaren, die ook zijn opgetekend door Brenninkmeijer, leren ons geen enkel vertrouwen te hebben in dit soort niet-geformaliseerde intenties. Het falen van het huidige stelsel laat zien dat die goede bedoelingen verloren gaan in de politieke dynamiek in onze stad en niet veel meer zijn dan aardig geformuleerde doekjes voor het bloeden. Wat noodzakelijk is om onze democratie te redden, is om de positie van de participatieve en deliberatieve democratie te formaliseren met een eigen mandaat. Dat is in eerste instantie wellicht een mandaat als tegenwicht en tegenmacht, één van de kernwaarde van de democratie, maar later ook juist veel meer als co-creatieve partner. Het is belangrijk om de perverterende prikkels uit het huidige systeem te filteren, maar ook om de weg te bereiden voor echte oplossingen voor de grote vraagstukken in Amsterdam.

Kop in het zand

Ik geloof niet dat de Amsterdamse politieke elite de ernst van de zaak inziet. Men ziet zichzelf nog steeds als de hoeder van het publieke belang en de democratie. En dat terwijl de rapporten waarin wordt verteld dat burgers hun vertrouwen in de politiek totaal verloren zijn je om de oren vliegen; terwijl politieke partijen amper leden hebben en het contact met de mensen die ze vertegenwoordigen al lang en breed verloren zijn; en terwijl in Amsterdam amper de helft van de kiesgerechtigden ook daadwerkelijk een stem uitbracht. Ik zal het nog één keer Amsterdams recht voor zijn raap zeggen: er is een probleem met legitimiteit in ons democratisch bestuur en de politiek en de politieke partijen zijn de probleemeigenaar. U, geacht bestuur van Amsterdam, heeft een probleem. U bent het probleem. Het wordt tijd dat u dat erkent en ernaar handelt en niet meer met dit soort halfbakken voorstellen komt die er vooral toe moeten leiden dat uw machtspositie wordt geconsolideerd of uitgebreid.

De paradox in onze democratie

Onze democratie kent een aantal fikse weeffouten. Wellicht de grootste van die fouten is dat we degenen die we tot operationele bestuurders verkiezen ook de macht hebben gegeven over het systeem waaraan zij hun machtspositie ontlenen. Er bestaat geen mogelijkheid om te erkennen dat het systeem faalt en een verandering in te zetten, anders dan door degenen die in dat systeem de machtsposities bezitten. En dat gaat niet over een aantal personen, maar over een politiek bestuurlijke elite, belichaamd in politieke partijen met, zo moge duidelijk zijn, zo hun eigen belangen om het systeem in stand te houden. Dat is een vreemde situatie, te gek voor woorden eigenlijk. Het wordt hoog tijd dat we het eigenaarschap over het systeem weghalen bij de mensen die in dat systeem operationele macht verkrijgen. Ons bestuurlijk systeem wordt vaak geprezen om haar democratische checks and balances. Dit is er duidelijk één die we zijn vergeten. Om dat te herstellen zijn we paradoxaal afhankelijk van een logisch niet welwillende politieke elite. Dat is op de lange termijn uiterst riskant en baart mij grote zorgen voor de toekomst van onze beschaving. Wie een list weet mag het zeggen.

reacties
reacties op dit artikel
Er zijn reacties op dit artikel
reageer
in Amsterdam
reacties op dit artikel
Benieuwd wat er in New Europe gebeurt? Citiesintransition.eu